عقليه مطابق آنهايند ؛ پس اعيان آن عالم آثار اين عالم ، و اعيان اين عالم آثار آن عالم‌اند ، و فطرت و تقدير بر اين وضع شده است . ( پايان ترجمه عبارت ديلمى از محبوب القلوب ) . بيان : آن‌كه فرمود : « عالم را مبدع محدث است » مبدع است كه عالم امر را آفريد ، و محدث است كه عالم خلق را . آن‌كه فرمود : « عالم بجميع معلولاتش بر ترتيب اسباب كلّيه است » مراد از اسباب كلّيه ، علل كلّيه است ؛ گويا اين سخن همان باشد كه مشّاء در علم بارى به جزئيات مىگويند : خداوند عالم ، عالم بجميع موجودات از راه علم به علّت آنها است كه عالم به جزئيّات بر وجه كلّى است [ و اعلم أن الأمور الشخصيّة قد تدرك بنوع كلّى - إلى قوله : - و ستعلم أن علم سبب الأسباب و جميع الموجودات أعنى واجب الوجود بذاته بالأمور الشخصيّة على هذا النمط « 1 » ؛ الواجب الوجود أنما يعقل كلّ شيء على نحو كلّى و مع ذلك فلا يعزب عنه شيء شخصي الخ . « 2 » ] آن‌كه فرمود : « در وجود رسم و اثرى نبود مگر مثال در نزد بارى تعالى » مثال صور معلومات است كه حقيقت علم است ، و اين صور زائد بر ذات نيست تا لازم آيد كه بارى تعالى محلّ صور كثيره زائد بر ذات بوده باشد بلكه صفاتىاند كه وجودا عين ذات‌اند . و تعبير صور علميه بمثال از جهت مماثلت و مشابهت و سنخيّت علّت با معلول است كه « صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى » . و همين معنى را صدر المتألهين در اسفار از افلاطون نيز نقل كرده است كه : « سمّى افلاطن الأشياء الكلّية صورا لأنها واحدة ، و رأى أنّ الوجود في المحسوسات لا يكون إلّا بمشاركة الصّور إذ كانت الصّور رسوما و خيالات لها متقدمة عليها . . . » « 3 »

--> ( 1 ) . تحصيل بهمنيار ، ص 495 ( 2 ) . الهيّات الشفاء - فصل ششم - مقاله هشتم - ص 589 ط رحلى ؛ و ص 385 بتصحيح و تعليق اين كمترين ( 3 ) . فنّ پنجم جواهر و أعراض اسفار ، أواخر فصل 3 - ص 495 - ط 1